Steining Ágústa Kristófersdóttir




PRENTEFNI (PDF)
Bygging leikhússins verður vonandi til þess, að svikular sléttunarhúðir á veggjum hverfa og allur sá mikli kostnaður, sem hefir fylgt hinni sífelldu málningu á húsum að utan. Að vísu hafa nokkrar framfarir orðið í þessu síðustu árin. Það hefir tekist að nota smámöl og steinlim til þess að gera smákornótt yfirborð, og fer það oft betur en sleikt og slétt. Hvorttveggja hefir þó þann galla, að dauði, grái steinlímsliturinn helzt. Þá hafa menn fengið útlent sléttunarefni, sem er að mestu leyti malaðar, útlendar steintegundir. Útlitið verður þá betra. En þetta er dýrt, og endingin óviss í íslenzku veðurlagi. Mér kom til hugar, að það kynni að mega nota íslenzkar steintegundir til þess að prýða sléttunarhúðina og vernda hana. Hvítan, harðan kvarts mátti fá úr gömlu gullnámunni í Miðdal o. v. Hvítan og furðu harðan kalkstein má fá úr Esjunni. Af dökkum steinum var hrafntinna vafalaust bezt. En hana er óvíða að fá, nema uppi i öræfum landsins. Ég réðist i að útvega þessar steintegundir, vildi helzt nota innlent efni og bjóst auk þess við, að það yrði sízt dýrara en útlent. Steinarnir voru muldir, ljósu og dökku tegundunum blandað saman, til þess að fá fallegan dökkgráan lit á húsið og kornunum þrýst inn í sléttunarhúðina, svo að þau sykkju að mestu inn í hana. Verk þetta var ekki vandalaust, en múrarameistari Kornelíus Sigmundsson og starfsmenn hans leystu það vel af hendi, svo að yfirborðið var jafn gróft og fór vel. Litlu einu af silfurbergi var blandað saman við, enda glitrar það i sólskini af afturkasti hrafntinnu og Ijósbroti i silfurberginu. Hér er auk þess um verulegan sparnað að ræða, því að öll húðunin með þessu nýja íslenzka efni á leikhúsið kostaði um kr. 12.000, en hefði kostað um kr. 30.000, ef erlendum tilboðum um steinhúðun hefði verið tekið, sem auk þess var hvergi nærri eins falleg.
1


Þetta skrifaði Guðjón Samúelsson húsameistari ríkisins í Tímarit verkfræðingafélags Íslands árið 1933 og leiðir okkur þar með inn í tímabil steiningar í íslenskri byggingarlist sem stóð allt fram undir lok 6. áratugarins. Þessi aðferð við að klæða hús sem þróuð var við byggingu Þjóðleikhússins gafst svo vel að nær allar nýbyggingar þess tíma fengu klæðningu af þessu tagi. Einnig voru mörg eldri hús forsköluð það er múrhúðuð og steinuð sem síðar þótti hið versta skemmdarverk.

Form, litur og áferð er það sem mætir auganu fyrst þegar horft er á byggingu. Virkni hennar og innra skipulag er hulin bak við ytra byrði. Á fyrstu áratugum 20. aldar risu hér á landi fjölmargar byggingar úr steinsteypu, byggingar sem áttu að vera glæsileg kennileiti bæði í þéttbýli og sveit. Húsin voru sléttmúruð og svo ýmist kölkuð eða máluð eða jafnvel klædd með lituðu sementi. En sá hængur var á, að þessar klæðningar þoldu illa íslenskt veðurfar og húsin urðu fljótt skellótt og óþrifaleg. Þau höfðu ekki yfir sér þann nútímalega glæsileika sem til stóð. Húsameistarinn Guðjón gafst ekki upp og fann í samvinnu við múrarameistarann Kornelíus Sigmundsson upp aðferð sem bætti úr þessu. Eftir 6 ára reynslu skrifaði Kornelíus:

Húðun úr hrafntinnu og kvartsi er prýðilega falleg og alveg sjálfsagt, að húða öll ný hús á þennan hátt. Húsin líta alltaf eins út, hvort sem rignir eða sól er á lofti, og er það mikill fegurðarauki.2

Heilu hverfin í þéttbýli á Íslandi eru grábrún að lit, þökin eru stundum græn, oft rauð og kannski blá. En útveggirnir, þeir eru mest bara í grábrúnum lit steiningarinnar. Flest byggð á árunum frá 1930 og fram yfir 1950. Borgarbúar gerðu athugasemdir um litleysi borgarinnar þar sem skeljasandur, hrafntinna og marmari í ýmsum tónum bjuggu til einhæfan litaskala frá gráu yfir í brúnt.

Svo, eins og gengur, fer steiningin úr tísku. Betri efni til múrhúðunar, málningar og síðar klæðningar koma á markað og steiningin lætur undan sem vinsælasta utanhússklæðningin. Málningin tekur við og einnig tímabil alkalískemmda, múrviðgerða og leitarinnar að hinni fullkomnu eilífðarklæðningu.

Þær væntingar sem menn höfðu haft til steiningarinnar, sem á sínum tíma var að nú væri tími steypuviðgerða liðinn, stóðust ekki. Vissulega entist steiningin lengur en aðrar klæðingar sem í boði voru og kallaði á minna viðhald. Viðgerðir á steinuðum veggjum voru hins vegar vandmeðfarnar, erfitt reyndist að ná sama litatóni og áferð aftur og viðgerðir urðu að skellum á veggjunum og síst til að fegra húsin. Sérstaklega þegar notast var við þá aðferð að kítta í sprungurnar og þrýsta svo steinmulningi í kíttið. Viðgerðirnar hlykkjuðust um ytra byrði húsa og bjuggu til óregluleg mynstur sem trufluðu heildamyndina.

Árið 1995 var gert við Aðalbyggingu Háskóla Íslands að utan og hún endursteinuð. Var það mat sérfræðinga að steining væri falleg og endingargóð aðferð við klæðningu og viðhalda bæri þekkingu á henni.3 Enda var á þessum tíma farið að bera nokkuð á því að nýbyggingar væru steinaðar má þar til dæmis nefna nýbyggingu Rauða krossins við Efstaleiti frá árinu 1998 eftir Glámu/Kím arkitekta. Síðan þá hafa fjölmörg stórhýsi í opinberri eigu verið endursteinuð með góðum árangri og einstaklingar í auknum mæli látið endursteina íbúðarhús sem mörg voru farin að láta á sjá eftir 70 ár af rigningu og roki. Í millitíðinni höfðu sumir freistast til þess að mála steininguna eða jafnvel klæða hús að utan með til dæmis steni plötum – sem eru um margt líkar steiningu í áferð en samsetning þeirra skapar aldrei það samfellda yfirborð sem ekta steining gerir. Slíkar aðferðir voru ekki til að bæta útlit húsanna.

Steiningin, ólíkt mörgum öðrum aðferðum við húsaklæðningu, binst útveggjunum og fellur að þeim, formum og misfellum. Á meðan bárujárn, sink, ál, steni og allt hvað það heitir er jafnan lagt á grind sem reist er utan um berandi veggina. Tilfinningin fyrir húsinu sem skúlptúr verður fyrir vikið sterkari með steiningu en slíkum klæðningaraðferðum. Efniskenndin verður áþreifanlega þung, þegar steinsteyptir veggir bindast múr og muldu grjóti. Ef við hverfum aftur til fyrsta hússins sem aðferðin var notuð við, sjálfs Þjóðleikhúss Guðjóns Samúelssonar býr vísunin í klettaborgina, álfahöllina sem Guðjóni sjálfum var hugleikin, í efninu. Húsið er steinn. Býr ekki einhver sannleikur í þessari dökku, hrjúfu klæðningu sem færir okkur náttúruna og töfra álfasteina inn í miðja borgina?

En þegar steiningin var notuð á timburhús þá var það einskonar blekkingaleikur, hús sem áður höfðu verið klædd bárujárni eða jafnvel að timbrið fékk að njóta sín urðu nú fyrir töfra steiningarinnar að steinhúsum – í það minnsta á ytra byrði. Fyrst þótti fínt að forskala en seinna var það talið „fagurfræðilegt morð.“4 Nú er forskölun skræld af húsum eða jafnvel bárujárn sett utan á múrhúðina – þannig að húsið fái með eins konar grímu sitt upprunalega útlit – ef það er þá til.

Fyrir þá sem hafa sérstakan áhuga á steiningu má benda á að í grein Kornelíusar Sigmundssonar frá árinu 1939 er að finna nákvæmar leiðbeiningar um hvernig má steina vegg, kannski best að byrja á litlum fleti áður en ráðist er í stærri byggingar. Ég reyndi þetta sjálf, það var skemmtilegt. skemmtilegt.

1. Guðjón Samúelsson: „Íslenzk byggingarlist“ Tímarit verkfræðingafélags Íslands. 6. hefti, 18. árg. 1933. Bls. 53.
2. Kornelíus Sigmundsson: „Hrafntinnu-kvartshúðunin.“ Tímarit iðnarðarmanna. 3. hefti, 12. árg. 1939. Bls. 34.
3. Oddur Hjaltason: „Hrafntinnu-kvartshúðun.“ Árbók VFÍ/TFÍ. 2. tölublað. 1996.
4. Bragi Ásgeirsson: „Torfhleðslusýningin Fold ´86“ Morgunblaðið 8. október 1986. Bls. 10.

































Ljósmynd: Kjartan Hreinsson





Mér kom til hugar, að það kynni að mega nota íslenzkar steintegundir til þess að
prýða sléttunarhúðina og vernda hana. 








Úr Tímariti Verkfræðingafélagi Íslands 1933.







Þessi aðferð við að klæða hús, 
sem þróuð var við byggingu Þjóðleikhússins, 
gafst svo vel að nær allar nýbyggingar þess tíma
fengu klæðningu af þessu tagi.








Úr Árbók Verkfræðingafélagi Íslands 1994/1995.







Viðgerðir á steinuðum veggjum voru hins vegar vandmeðfarnar, erfitt reyndist að ná sama litatóni og áferð aftur og viðgerðir urðu að skellum á veggjunum og síst til að fegra húsin.















Tilfinningin fyrir húsinu sem skúlptúr verður fyrir vikið sterkari með steiningu en slíkum klæðningaraðferðum.